Beeld: Wishful Singing & Vincent Martig. Foto Nichon Glerum/September Me
De voorstelling Leben? oder Theater? gaat over een jonge Joods-Duitse kunstenares, Charlotte Salomon, die opgroeit in het Berlijn van de jaren dertig. Ensembles Wishful Singing en But What About geven gestalte aan de innerlijke strijd van een complexe jonge vrouw.
‘Lieve God, laat me toch niet krankzinnig worden!’
Deze noodkreet van Charlotte Salomon keert meermaals terug tijdens de première van Leben? oder Theater? In opdracht van vocaal ensemble Wishful Singing creëerden librettist Annechien Koerselman en componist Steven Kamperman een zogeheten Singespiel: een combinatie van zang en gesproken dialogen. Bijzonder is dat de hoofdpersoon hiervoor zelf de basis legde. In meer dan 800 expressionistische gouaches, aangevuld met teksten en suggesties voor melodieën, liet de Joods-Duitse Charlotte Salomon (1917-1943) een autobiografisch werk na waarin Dichtung und Wahrheit soms vervloeien.
Jodenvervolging
Zeker is dat Charlotte opgroeit in een artistiek milieu, dat haar moeder sterft wanneer ‘Lottchen’ acht is en dat ze in 1933 toegelaten wordt tot de kunstacademie. Vanwege de Jodenvervolging door het nationaalsocialistische regime sturen vader en stiefmoeder haar in 1938 naar haar grootouders in Zuid-Frankrijk, waar Joden nog enigszins veilig kunnen leven.
Toch ligt in Leben? oder Theater? het accent niet op het nazisme, al wordt ‘de Oorlog’ kwaadaardig dreigend vertolkt door accordeonist en zanger Wilco Oomkes. Centraal staat Charlottes beladen familiegeschiedenis, of beter gezegd: haar worsteling daarmee. In Zuid-Frankrijk ontdekt ze namelijk dat haar moeder niet is bezweken aan de griep, maar zelf haar leven heeft beëindigd door uit het raam te springen. En tante Lotte, naar wie Charlotte is vernoemd, ‘is het water ingelopen’. Zo blijken er nog drie andere familieleden door suïcide te zijn gestorven. Charlotte is er getuige van hoe ten slotte ook grootmoeder de hand aan zichzelf slaat.
Erfelijk belast?
Leben? oder Theater? draait om drie issues in Charlottes leven. Ten eerste de onzekerheid over haar artistieke werk: ‘Lottchen heeft helaas weinig talent’, klinkt het al in de eerste scène. Ten tweede het geheim: aangezien ze pas nu hoort dat zes familieleden zich het leven hebben benomen, concludeert ze dat haar bestaan op leugens is gebaseerd. Ten derde is er de angst dat zijzelf erfelijk is belast en als ‘nummer zeven’ tot zelfdoding is gedoemd: ‘Is mijn sterfdatum al in steen gebeiteld?’
Denk jij weleens aan zelfdoding?
Bel dan gratis en anoniem 113 of ga naar 113.nl
Onder de bezielende leiding van mentor Amadeus Daberlohn (bariton Florian Just) gaat Charlotte de uitdaging aan om haar existentiële wanhoop om te zetten in kunst. Via een familieopstelling wordt haar voorgeschiedenis gereconstrueerd; een mooie vondst, die ook voor het publiek verhelderend werkt.
Een fascinerend decor vormen de voorbijglijdende gouaches van Charlotte Salomon, die via het projectiescherm consequent de gebeurtenissen op het podium illustreren. De quasi-simpele stijl en het intense blauw, rood, roze en oker doen soms aan Chagall denken.
Vier spelers, één personage
Verrassend is dat de rol van Charlotte wordt gespeeld door vier zangeressen van Wishful Singing. Bovendien valt haar personage soms in vier personen uiteen: een duo van sopraan plus alt voor de onzekere 22-jarige Charlotte én eenzelfde duo voor de meer volwassen 25-jarige Charlotte, die haar jonge alter ego bemoedigt. Die aanpak doet sterk denken aan Die sieben Todsünden (1933), het bekende werk van Bertolt Brecht en Kurt Weill over twee zussen die beiden Anna heetten: Anna I is verstandig en pragmatisch, Anna II gevoelig en meegaand.
‘Dat klopt, daardoor heb ik me inderdaad laten inspireren,’ bevestigt Annechien Koerselman desgevraagd na afloop. ‘Zodra ik wist dat Wishful Singing de rol van Charlotte ging spelen, zocht ik een manier om die verschillende aspecten van haar personage een stem te geven. En ik vond het mooi om telkens een hoge stem tegenover een donkere stem te zetten.’ Dat ze koos voor een Duitstalig libretto was niet alleen vanwege de couleur locale: ‘De Duitse taal ‘zingt’ net iets beter.’
Ook bij componist Steven Kamperman ‘springt meteen de naam van componist Kurt Weill voor mijn ogen’, schrijft hij in het programmaboekje. Voor de sobere bezetting van klarinetten, accordeon en contrabas bereidde hij verder een ingenieuze ‘blend’ van stijlen en kleuren: een vleugje barok, een zweempje klezmer, een snufje tango en zelfs de weemoed van Schubert.
Heksentoer
Het moet een ware heksentoer zijn om zeven kwartier lang non-stop alle partijen − met voor de zangers een soms hondsmoeilijke harmoniek − onberispelijk onder elkaar te zetten. Het resultaat is een evenwichtig, ambachtelijk weldoortimmerd geheel. Timing, mimiek, dictie, beheerste volumewisselingen: alles valt op z’n plek. Ook motorisch wordt er nogal wat van de uitvoerenden gevergd. Zoals de contrabas bestrijken en tegelijk zingen en acteren. Of getweeën synchroon een aanloopje nemen om dan met uitgespreide armen op een stoel te springen.
Ondanks het zware thema – zelfdoding − is het de makers gelukt om dit Singespiel luchtig te houden. Dat is weer mede te danken aan de historische Charlotte Salomon, die in haar nagelaten teksten niet terugdeinsde voor zelfironie en galgenhumor.
Toch kon Charlottes artistieke overwinning op de innerlijke demonen haar niet redden van de demonen in de buitenwereld. Op 10 oktober 1943 werd ze na aankomst in Auschwitz onmiddellijk afgevoerd naar de gaskamers.
Annechien Koerselman (tekst & regie) en Steven Kamperman (muziek): Charlotte Salomon: Leben? oder Theater?
Wishful Singing & But What About. Zie speellijst op WishfulSinging.nl
(Dit artikel verscheen eerder in het Nederlands Dagblad)
Waardeer je dit artikel?
Dan mag je dat ook laten blijken met een financiële bijdrage. Zo help je mij om als freelancer te blijven werken!