Beeld: zaalfoto BIRDS, copyright Mauritshuis
We spreken eerbiedig van ‘de vogelen des hemels’, maar we schieten ze ook genadeloos uit de lucht. In het Haagse Mauritshuis analyseert BIRDS de dubbelzinnige relatie tussen mens en vogel.
Boodschapper uit het dodenrijk. Brenger van liefde en vrede. Symbool van de heilige Geest. Zolang de mensheid bestaat, heeft ze de vogel diepzinnige betekenissen toegekend. Tegelijk benijden we vogels om hun vliegkunst, we schieten ze af, we eten ze op en we tooien ons met hun veren. Met geen enkele diersoort hebben we zo’n sterke band als met vogels. Dat is althans het uitgangspunt van BIRDS – Curated by The Goldfinch and Simon Schama, zoals de volledige titel van de tentoonstelling luidt.
Jazeker, ‘Het puttertje’ van Carel Fabritius is co-curator. Sterker nog, op de dag van de opening ontving Schama een brief waarin het distelvinkje zich verontschuldigde voor zijn afwezigheid: hij is nu eenmaal een trekvogel en brengt de winter in Noord-Afrika door.
Een ernstig spel
Natuurlijk is dit een spel. Maar wel een ernstig spel, dat ook het perspectief van de vogels erin betrekt. Mensen mogen dan al duizenden jaren gefascineerd zijn door het gevederde volk, ze hebben het niet altijd zachtzinnig bejegend. Nog steeds worden vogels in groten getale opgesloten en gedood – in de pluimvee-industrie, maar ook in onze kortzichtige omgang met de natuur. In mei 2023 publiceerde The Guardian Simon Schama’s essay waarin hij de verstoorde relatie tussen mens en natuur analyseert. Zo kende Zuid-Azië in de jaren tachtig een populatie van 40 miljoen gieren; veertig jaar later waren er nog slechts 19.000 over. Zulke cijfers waren voor museumdirecteur Martine Gosselink aanleiding om Schama als gastcurator te vragen. De Britse kunsthistoricus is bovendien bekend van zijn studie The Embarrassment of Riches (1987, vertaald als Overvloed en onbehagen), naar de culturele en sociale geschiedenis van de Nederlanden in de Gouden Eeuw.
Wunderkammer
Als tentoonstelling is BIRDS een kunstwerk op zichzelf. Eenmaal op zaal voel je je behaaglijk omhuld door een warm rood, de hoofdkleur van de vormgeving. Nissen met rondbogen herinneren aan een ouderwetse vogelkooi. In de rosse schemering zijn de objecten subtiel uitgelicht. Het schept een sfeer van geheimzinnigheid en intimiteit in wat gerust een Wunderkammer mag heten: een uitstalling van curiosa uit kunst, natuur en wetenschap.
Boven je hoofd cirkelt een gigantische gier. Niet majesteitelijk in zweefvlucht boven een berglandschap, maar machteloos bungelend aan zware kettingen. ‘Big Vulture’ heet dit werk van de Argentijns-Amerikaanse Tamara Kostianovsky, die het in 2016 vervaardigde uit afgedankte kleding. Ook ontwerpster Iris van Herpen zag af van echte vogelveren; haar jurk ‘Idolomantis’ bestaat uit lasergesneden laagjes organza.
Olla uogala
Op Rubens’ modello voor de ‘Tenhemelopneming van Maria’ is de Moeder Gods omgeven door gevleugelde engeltjes. Een meter verderop ligt de Egyptische mummie van een valk, zorgzaam in repen linnen gewikkeld. Uiteraard ontbreekt ook de vallende Icarus niet: door Hendrick Goltzius virtuoos uitgewerkt in een gravure, door Henri Matisse meer geabstraheerd in blauw en zwart.
Nog een verrassing: het elfde-eeuwse manuscript met de Oud-Westnederfrankische regels ‘Hebban olla uogala nestas hagunnan …’ (Alle vogels zijn met hun nesten begonnen …), die menige bezoeker zal herinneren aan de lessen Nederlands.
En ach, daar is de ‘Dominomus’! Een geprepareerde vrouwtjeshuismus die in 2005 in Leeuwarden tijdens Domino Day rondvloog en een internationale recordpoging – het opstellend van 4,5 miljoen dominosteentjes – verstoorde: door haar gefladder vielen 23.000 steentjes om. Niemand kon haar vangen; ze werd met een luchtbuks gedood en verloor daarbij haar linkervleugel. Nu heeft ze haar eigen nisje, een zacht verlicht mausoleumpje, met een korte schets van haar geschiedenis.
Jacht en slacht
Picasso is vertegenwoordigd met een litho van ‘La colombe’ (1949), waarin de duif als vredessymbool dient. Minder vredig gaat het er in de zeventiende eeuw aan toe. Rond 1660 schilderde Arie de Vois een flatteus ‘Zelfportret als jager’, waarop hij zichzelf halfnaakt in een idyllisch bosgezicht plaatst: nonchalant tegen een boomstam leunend, een hond aan zijn voeten, een slappe, dode patrijs in de ene hand en een groot jachtgeweer in de andere. De erotische lading is niet te missen. Daarentegen maakt Rembrandt korte metten met alle romantiek: op zijn ‘Stilleven met pauwen’ gutst het bloed over de stenen, terwijl een klein meisje nieuwsgierig toekijkt. De belichting van de poten waaraan de ene pauw hangt, zou volgens Schama een toespeling zijn op de gekruisigde Christus.
Lofzang?
Niet alleen de vormgeving van BIRDS, ook de geschreven toelichtingen wekken bewondering. Geen lange lappen tekst die toch niemand leest, maar enkele helder geformuleerde zinnen met cruciale informatie. Voor wie meer wil weten is er een lijvige catalogus, boordevol illustraties en essays over de rol van vogels in verschillende tijden en culturen.
En nee, Simon Schama heeft BIRDS niet bedoeld als aanklacht, zo verzekert hij zijn publiek. Voor hem is het een lofzang op de relatie tussen mens en vogel. Intussen zien we wel het nodige dierenleed, of kunnen dat op z’n minst vermoeden. Neem nu de afgeschoten vleugel van de ‘Dominomus’. Of het piepkleine kooitje van Delftsblauw plateel, waarin een vogel nauwelijks een decimeter heen en weer kon hippen, laat staan de vleugels uitslaan. Met zulke details wijst deze lofzang ons toch fijntjes op ’s mensen hoogmoedige achteloosheid tegenover zijn medeschepselen.
BIRDS. Curated by The Goldfinch and Simon Schama. Mauritshuis, Den Haag. Nog te zien t/m 7 juni.
(Dit artikel verscheen eerder in het Nederlands Dagblad)
Waardeer je dit artikel?
Dan mag je dat ook laten blijken met een financiële bijdrage. Zo help je mij om als freelancer te blijven werken!