Beeld: Ekaterina Levental als Alma Mahler in De verborgen bladzijde. Foto Ian de Jong.
Al jaren speelde componist Ernst Spyckerelle met de gedachte aan een opera. Maar waarover? Uiteindelijk leidde het Concertgebouworkest hem via Mahler naar diens vrouw Alma. Over haar schreef Spyckerelle, samen librettiste Ayla van Kessel, De verborgen bladzijde.
Eigenlijk had Ernst Spyckerelle niet zoveel met de muziek van Mahler. Maar in 2018 bezocht de Vlaming-van-huis-uit het Mahlerfestival in het Zwitserse Luzern. ‘Daar had ik de kans om de Negende Symfonie te horen door het Concertgebouworkest onder leiding van Bernard Haitink. Ik dacht: die kans moet ik aangrijpen, misschien raak ik overtuigd als het wordt gespeeld zoals echt moet. Dus ik erheen met een paar vrienden. En ja, ik vond het wel mooi − maar meer ook niet. Mijn vrienden daarentegen waren in tranen, zij hadden een bijna religieuze ervaring gehad. Toen dacht ik: er is iets mis met mij, laat ik me eens gaan verdiepen in Mahlers leven. Zo kwam ik bij Alma uit.’
‘Alma Mahler’ wordt ze nog meestal genoemd, met de naam van haar eerste echtgenoot Gustav. Alma was een dochter van kunstschilder Emil Schindler en zangeres Anna Sofie von Bergen. Later werd ze tevens de stiefdochter van schilder Carl Moll. Alma groeide kortom op in een geprivilegieerd milieu, waar de schone kunsten voor het oprapen lagen. Onder haar bewonderaars bevonden zich klinkende namen als schilder Gustav Klimt en componist Alexander von Zemlinsky. Laatstgenoemde gaf haar niet alleen compositieles, hij was ook een jaar lang haar minnaar. Daarna verliet ze hem voor de meer beroemde Gustav Mahler, met wie ze een ingewikkeld huwelijk aanging.
Dagboek
Ernst Spyckerelle: ‘Ik las haar dagboek, Mein Leben, waarin Gustav er als echtgenoot bekaaid vanaf komt. Maar toen ik meer over die twee ging lezen, ontdekte ik dat Alma veel details had weggelaten of het verhaal verdraaid tot een versie van de realiteit die beter in haar straatje paste. Daardoor vond ik haar nog fascinerender, want ik was er dus ook ingetrapt.
Zo moest Alma bijvoorbeeld van Gustav stoppen met componeren. Hij vond het onwenselijk dat er binnen een huwelijk twee componisten zouden zijn. En aangezien hij de bekendere dirigent en componist was, diende zij haar carrière op te geven. Dit is althans de lezing van Alma, en aanvankelijk was dat ook zo. Maar later moedigde Gustav haar juist aan om compositielessen te nemen − alleen níét meer bij Zemlinsky, want die was immers haar ex-vriendje. Verder klaagt Alma telkens dat ze tijdens hun huwelijk geen geld had. Maar ze kreeg maandelijks echt wel een behoorlijk bedrag tot haar beschikking.’
Dit artikel lees je gratis. Vind je het interessant?
Dan kun je onderaan een donatie doen.
Zo help je mij om als freelancer te blijven werken.
‘Mijn eerste idee was dus vrij simpel, zo van: een sappig verhaal over huwelijksruzies doet het altijd goed. Maar toen bleek het opeens veel gelaagder. En ik wist: dít is een goed onderwerp voor de opera. Het leven van Alma, met als onderliggende thematiek: hoe gaan wij met ons verleden om? Vaak willen we liever iets geloven dat ons goed uitkomt, ook al wijkt het af van de objectieve werkelijkheid. In die gemanipuleerde waarheden van Alma herken je vooral haar enorme hang naar een vrijheid die destijds ongewoon was voor echtgenotes. In die zin was ze haar tijd vooruit.’
Mannenverslindster
Wie over Alma Mahler spreekt, refereert doorgaans lacherig aan de reeks beroemde mannen in haar leven. Tijdens haar huwelijk met Gustav flirtte ze geregeld met anderen, na zijn dood had ze een verhouding met kunstenaar Oskar Kokoschka, vervolgens trouwde ze met Bauhaus-architect Walter Gropius en na diens dood met de schrijver Franz Werfel.
Spyckerelle: ‘Alma wordt vaak weggezet als mannenverslindster. Toch had ze een charisma waardoor mensen voor haar bléven vallen, ook toen ze ouder werd. Volgens mij was het haar intense wil om te leven voor de kunst. Dat wekte nieuwsgierigheid en bewondering.’
Een ander thema is rouw. Alma en Gustav hadden al twee kinderen verloren.
‘Ja, en toen Gustav de Kindertotenlieder had geschreven, meende zij dat hij daarmee een vloek afriep over hun gezin. Ze was eerst heel kwaad op hem. Maar De verborgen bladzijde belicht vooral Manon, het kind dat ze met Walter Gropius kreeg. Manon stierf op achttienjarige leeftijd aan polio. Terwijl Alma juist Manon zag als haar ware opvolgster. Manon was namelijk haar enige dochter bij een niet-Joodse vader. Zowel Gustav Mahler als Franz Werfel was Joods. En Alma’s antisemitisme, dat ook in haar dagboek naar voren komt, sijpelde door in de gevoelens voor haar dochters. Met Manon was ze innig verstrengeld, het was een complexe ouder-kindrelatie. Na Manons dood stort haar wereld in.’
Waarom kozen jij en librettist Ayla van Kassel juist dit moment om de opera mee te beginnen?
‘We wilden nu eens niet focussen op Alma als muze en op al die relaties. Ons leek de vraag interessanter: wie is Alma zodra haar lievelingskind overlijdt? Ze is dan al vijftig en begint te worstelen met de eindigheid van het bestaan. Ze piekert: hoe zal ik worden gezien door degenen na mij? Die vraag heeft haar levenslang beziggehouden: hoe anderen haar zagen.’
Silhouet
Ter illustratie vertelt hij een anekdote uit haar laatste levensfase: ‘Ze woont dan in New York en is nog steeds die beroemde weduwe. Op een dag komt een journalist haar interviewen. Hij wordt binnengelaten in een halfdonkere kamer, zodat hij alleen haar silhouet ziet. Ze raken in gesprek en Alma heeft natuurlijk een rijkdom aan smeuïge verhalen die ze gretig vertelt. Maar na een tijd merkt de journalist: hé, ze beantwoordt mijn vragen niet echt. Pas dan beseft hij dat zij hem amper hoort, want ze is half doof. Maar dat wil ze niet toegeven, ze wil niet weten dat ze oud is; ze blijft haar theater opvoeren. Ergens is het mooi dat ze weigert om ten onder te gaan, dat ze tot haar laatste snik de controle wil houden. Dat vind ik sterk van haar.’
Sterk, of tragisch dat ze de ouderdom niet kan accepteren? Dat ze de kamer verduistert om te verhullen dat ze geen mooi meisje meer is?
‘Ja, dat is ook interessant. Ze heeft nagedacht: hoe ga ik die journalist ontvangen, wat mag hij zien, wat mag hij niet zien? Hetzelfde doen wij nu op de social media: we presenteren onszelf zo positief mogelijk, we gooien een filtertje over de foto’s. Online zijn we inmiddels de curator van ons eigen leven. Maar Alma is dat al honderd jaar eerder.’
Bevat De verborgen bladzijde verwijzingen naar muziek uit Alma’s tijd?
‘Zeker. Ik wilde weergeven hoe Alma met de waarheid omging. Daarvoor heb ik bestaande stukken of muziekcitaten uit die tijd in mijn compositie verweven. Sommige mensen zullen vermoedelijk melodieën uit bepaalde symfonieën herkennen. Tegelijk wil ik de twijfel zaaien: hé, hoorde die melodie daar altijd al of is dit nieuw…? Ik probeer verwarring te scheppen en er tegelijk een coherent geheel van te maken. Ik citeer Gustav Mahler, Alban Berg, Weense volksmuziek… De enige componist voor wie ik een uitzondering maak, is Alma zelf. Eén lied van Alma krijgt een centrale plek in de opera. Ze schreef het voor piano en zang; ik heb het alleen bewerkt voor ensemble en verder geen noot veranderd. Dat lied wordt gezongen door Manon, ten teken dat Alma iets doorgeeft aan de volgende generatie.’
Je noemde al het antisemitisme. Alma maakt de opkomst van nationaalsocialisme mee.
‘Wat me fascineert aan die vroege jaren dertig is dat er weliswaar wat alarmbelletjes afgaan, maar niemand nog voorziet waar het werkelijk heengaat. Wij blikken terug vanuit onze 21ste eeuw; wij weten hoe het afloopt. Maar in die tijd is alles nog vaag, en intussen moeten mensen toch keuzes maken. Eigenlijk denk ik dat vandaag hetzelfde gebeurt. We kunnen niet voorzien hoe de maatschappij zich zal ontwikkelen. Maar we moeten wel keuzes maken, ook al weten we vooraf niet altijd of het de juiste keuze is.
Ik denk dat ook wij vaak ambivalenter zijn dan we willen toegeven. Bij Alma zie je die ambivalentie heel scherp doordat alles extreem is: haar uitgesproken antisemitisme, tóch trouwen met Joodse mannen, tóch met Werfel vluchten voor de nazi’s hoewel dat voor haarzelf als niet-Joodse niet nodig was. In Alma zit veel goeds en veel slechts. Het blijft spannend om niet het ene weg te laten ten gunste van het andere. Om te laten zien: in ieder van ons zit die tegenspraak. Ik hoop dat het publiek dat ook zo kan ervaren.’
Ernst Spyckerelle & Ayla van Kessel: De verborgen bladzijde. 16 januari: Amare, Den Haag; 29 januari: Wilminktheater, Enschede. Zie IntercontinentalEnsemble.com
(Dit interview verscheen eerder in het Nederlands Dagblad)
Waardeer je dit artikel?
Dan kun je dat laten blijken met een financiële bijdrage. Zo help je mij om als freelancer te blijven werken!